Akdeniz'in incisi 'ın stratejik önemiyle öne çıkan ilçesi, köklü tarihi ve barındırdığı eşsiz yapılarla adeta bir açık hava müzesi niteliğindedir. Anadolu'yu Suriye ve Ortadoğu'ya bağlayan önemli bir güzergah üzerinde yer alması, Payas'ı tarihin her döneminde kritik bir yerleşim yeri haline getirmiştir. Hititlerden Osmanlı'ya kadar pek çok medeniyete ev sahipliği yapan bu topraklar, günümüzde de geçmişin izlerini gururla taşımaktadır. Eğer siz de tarihin derinliklerine bir yolculuk yapmak ve kültürel mirasımızı yakından tanımak istiyorsanız, Memleketim platformu olarak hazırladığımız bu rehber tam size göre!
Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi: İpek Yolu'nun Can Damarı
Payas'ın en görkemli ve kapsamlı tarihi yapılarından biri olan Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi, 1574 yılında dönemin kudretli sadrazamı Sokullu Mehmet Paşa tarafından, Mimar Sinan'a yaptırılmıştır. -Halep-Şam-Hicaz yolu üzerinde, hac ve ticaret kervanlarının kesiştiği noktada bir menzil külliyesi olarak inşa edilen bu yapı, yolcuların barınma, temizlik, ibadet, alışveriş ve en önemlisi güvenlik ihtiyaçlarını karşılamak üzere tasarlanmıştır.
Külliye, yaklaşık 13.000 metrekarelik bir alana yayılmış olup, içerisinde cami, kervansaray, hamam, medrese, imaret (aşevi) ve 48 dükkandan oluşan bir arasta (çarşı) gibi birçok birimi barındırır. Özellikle kervansarayın geniş avlusu ve etrafındaki kubbeli odalar, geçmişte kervanların ve yolcuların güvenle konakladığı yerlerdi. Mimar Sinan'ın ustalığını yansıtan bu eser, Türk-İslam mimarisinin en güzel örneklerinden biridir ve Selimiye Camii ile eş zamanlı yapılması, onun mimarlık birikiminin bir özeti niteliğindedir.
Külliye İçinde Neler Var?
- Cami: Külliyenin önemli bir parçası olan cami, ibadet için gelenlere hizmet vermiştir.
- Kervansaray: Ticaret kervanlarının ve hacıların konakladığı, güvenli bir sığınak sunan büyük bir yapıdır.
- Hamam: Hem kadınlar hem de erkekler için ayrı bölümleri olan çifte hamam, yolcuların temizlik ihtiyaçlarını karşılamıştır.
- Medrese: Eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü, ilim öğrenilen birimdir.
- Arasta (Çarşı): Külliyenin ana omurgasını oluşturan, 48 dükkanın sıralandığı bir ticaret merkezidir.
- İmaret (Aşevi): Yoksullara ve öğrencilere yemek dağıtılan hayır kurumudur.
Külliyenin avlusunda bulunan ve 'Hünkar Zeytini' olarak anılan zeytin ağacının, dünyanın halen ürün veren en yaşlı zeytin ağaçlarından biri olduğu ve 1350 yıldan daha eski olduğu düşünülmektedir. Ünlü seyyah Evliya 'nin de seyahatnamesinde bu ağacın altında oturduğunu belirtmesi, külliyenin tarihsel önemini pekiştirmektedir.
Payas Kalesi: Haçlılardan Osmanlı'ya Bir Savunma Hattı
Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi'nin batısında, kıyıdan yaklaşık 700 metre uzaklıkta yer alan Payas Kalesi, sekiz kulesi ve etrafını çevreleyen hendekleriyle dikkat çeker. Kalenin ilk olarak Haçlı Seferleri sırasında Cenevizliler tarafından, Kudüs'e giden hacıların güvenliğini sağlamak amacıyla inşa edildiği düşünülmektedir. Osmanlı hakimiyetine geçtikten sonra, Cenevizlilerden kalan kalenin temelleri dahi onarılamayacak durumda olduğu için, orijinal planına sadık kalınarak yeniden yapılmıştır.
Kıbrıs'ın fethinden sonra önemi artan kale, Osmanlı Devleti için önemli bir askeri üs, sürre alaylarını ve ticaret kervanlarını koruyan bir karakol ve ileri sefer karargahı olarak hizmet vermiştir. Vatan şairi Namık Kemal'in Kıbrıs'a sürgüne gönderilmeden önce bir süre Payas Kalesi'nde tutulduğu, Cumhuriyet'in ilk yıllarında ise karakol ve hapishane olarak kullanıldığı bilinmektedir. Kale içerisinde depo, koğuşlar, avlu ortasında bir mescit ve kışla kalıntıları görülebilir.
Cin Kulesi: Denizin Gözcüsü
Payas sahilinde, limanı korumak amacıyla 1577 yılında inşa edilen Cin Kulesi, askeri nitelikte önemli bir gözetleme kulesidir. Bazı kaynaklarda 13. yüzyılda Haçlılar veya Cenevizliler tarafından yapıldığı tahmin edilse de, Osmanlı döneminde liman güvenliği için stratejik bir nokta olarak kullanıldığı kesindir. Kulenin 'Cin Kulesi' adını almasının nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, bazı efsaneler kulenin yapımında cinlerin çalıştığına işaret ederken, bazıları da adının bölgede yaşayan Cenevizlilerden geldiğini öne sürmektedir.
İki katlı bir karakol kulesi olan Cin Kulesi, 360 derecelik geniş görüş alanıyla denizden gelebilecek saldırılara karşı bölgeyi korumuştur. Günümüzde restorasyon çalışmalarıyla eski ihtişamına kavuşturulmaya çalışılan kule, hem tarihi dokusu hem de eşsiz deniz manzarasıyla ziyaretçilerin ilgisini çekmektedir. Özellikle gün batımında kuleye tırmanarak denizin ve çevrenin muhteşem manzarasını izlemek, unutulmaz bir deneyim sunar.
Tarihi İpekyolu Köprüsü ve Diğer İzler
Payas Çayı üzerinde yer alan ve yaklaşık 450 yıllık olduğu düşünülen Tarihi İpekyolu Köprüsü, geçmişte hac ve ticaret kervanlarının önemli geçiş noktalarından biriydi. Günümüzde restorasyon çalışmalarıyla yenilenen bu köprü, Payas'ın tarihi dokusunu canlandırma ve turizmi geliştirme hedeflerinin bir parçasıdır. Ayrıca, Payas'ın Karacami Mahallesi'nde bulunan 'Yıkık Köprü' de bölgedeki diğer tarihi yapılar arasında yer almaktadır.
Payas, sadece bu büyük yapılarla sınırlı kalmayıp, tarihi tren istasyonu, eski hamamlar ve çeşitli kalıntılarla da zengin bir kültürel mirasa sahiptir. Memleketim olarak, bu tarihi zenginlikleri keşfetmek için Payas'a yapacağınız ziyareti şiddetle tavsiye ediyoruz.
Ziyaret İpuçları ve Ulaşım
- Ulaşım: Payas, Hatay il merkezine yaklaşık 80 kilometre uzaklıktadır. Özel araçlarla veya Hatay'ın diğer ilçelerinden kalkan toplu taşıma araçlarıyla kolayca ulaşım sağlanabilir. Payas Kalesi ve Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi birbirine oldukça yakın konumdadır.
- Ziyaret Saatleri ve Ücretler: Tarihi mekanların ziyaret saatleri ve giriş ücretleri değişiklik gösterebilir. Ziyaret öncesinde güncel bilgileri kontrol etmeniz önerilir.
- En İyi Zaman: Akdeniz ikliminin etkisinde olan Payas'ı ziyaret etmek için ilkbahar ve sonbahar ayları idealdir. Yaz aylarında sıcaklıklar yüksek olabilir.
- Yakın Çevre: Payas Kalesi'nin çevresinde restoran ve kafeler bulunmaktadır. Ayrıca, Payas sahili de tarihi gezintinizin ardından dinlenmek için güzel bir seçenektir.
Payas, tarih boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan, her köşesinde ayrı bir hikaye barındıran eşsiz bir ilçedir. Bu zengin mirası yerinde deneyimlemek, geçmişle günümüz arasında köprü kurmak isteyen herkesi Memleketim aracılığıyla bu kadim topraklara davet ediyoruz.
